Concellos
Valverde / Valverdi du Fresnu
As Ellas
San Martiño de Trebello / Sa Martín de Trevellu
 |
Introdución |
No noroeste de Cáceres, no chamado Val
do Río Ellas ou de Xálima, os concellos de Valverde, As Ellas e San Martiño de
Trebello, e a práctica totalidade dos seus cinco mil habitantes falan habitualmente
unha variedade do galego(-portugués) de fasquía arcaizante e con algunhas
interferencias do castelán.
O galego chegou a estas terras por boca
dos colonos aquí instalados a finais do XII e principios do XIII polo rei
Afonso VIII. Os galegos supuxeron o 80% dos colonos instalados nas terras de Ledesma, A Cidade, Coira, Sabugal e Riba-Coa. O galego é a lingua dos Foros de
Castelo Rodrigo, de 1209, os documentos en romance máis antigos da rexión, e as
variantes do Ellas ou Xálima son descendentes directas desa fala
"nivelada" dos repoboadores reflectida nos foros. Os demais falares
de repoboación foron varridos polo portugués en Sabugal e Riba-Coa e polo
castelán(-leonés) no resto da rexión.
Na actualidade fala
valverdeiru, mañegu e lagarteiru o 98% da poboación. Existen organizacións (Fala i Cultura, Amigus d'As Ellas, etc.) que editan
diversos materiais na fala (revistas, folletos, adhesivos, carteis, etc.) e
celebran o Día da Fala con actos lúdico-reivindicativos. A administración, a
igrexa, o ensino, etc., pensan aínda que a fala supón un atraso: só
serve para o val, non se pode escribir, é unha perda de tempo, etc.
Os valverdeiros, mañegos e lagarteiros teñen unha conciencia diferencial moi forte. Non se consideran portugueses nin moito menos casteláns, leoneses ou estremeños. Son, simplemente, "dos Tres Lugaris".
|
Delimitación xeográfica |
No
recanto noroccidental da actual provincia de Cáceres (Estremadura-España), nas
estribacións da Serra de Gata, sitúanse tres concellos nos que aínda hoxe se
falan maioritariamente tres variedades do antigo galego(-portugués). Nos
concellos de Valverdi du Fresnu -antigamente Valverde da Serra-, As Ellas e Sa
Martín de Trevellu -noutrora Sa Martín dos Viños- a práctica totalidade dos seus cinco mil habitantes empregan
acotío as variedades lingüísticas denominadas valverdeiro, lagarteiro e mañego.
Cunha extensión territorial conxunta de 256 km2, cunca natural perfectamente
delimitada e afastada dos territorios de fala castelá por dificultades
orográficas, forman un val que se ten chamado de Xálima, do Río Ellas ou na fala
dos seus habitantes simplemente "Os Tres Lugaris".
|
Orixes das falas do Val |
As variantes lingüísticas proceden da lingua levada polos colonos instalados no val polo rei Afonso VIII de Galiza e León no século XIII, que repoboaron unha ampla área do sur de Salamanca, norte de Cáceres e a franxa oriental da Beira Baixa portuguesa. En época ben temperá a fala dos colonos foi varrida quedando restos en numerosos vocábulos rexistrados nas falas castelás da Serra de Gata e do sudoeste da provincia de Salamanca (regato, rodera, murceguiño, chambra, fechadura, gomo, bocoi, cangallo, lombo, carozo, múa, bago, meda, sobrau, ...). A conservación da fala perdida no resto das zonas colonizadas explícase no abandono secular destas áreas, dificilmente accesibles até hai escasas décadas. Estas falas son así grazas ao resultado dun galego antigo implantado neste val no século XIII que perdeu todo contacto co territorio orixinario e camiñou setecentos anos por libre.
|
As falas como obxecto de estudo |
A
partir de Leite de Vasconcelos (1927 e 1933) comezan os estudos en exclusiva
das falas deste val. Leite cría na lusitanidade destas falas e rexeitaba a
hipótese, formulada por el mesmo, da repoboación galega para explicar a orixe,
pretendendo catalogalas ao mesmo nivel do portugués exterior falado en puntos
fronteirizos do estado español.
Agás Cintra e Maia, até os anos oitenta a maioría dos autores que se ocuparon
destas falas catalogáronas dentro do portugués ou, alomenos, falaron dunha "lingua
ponte" ou "cruce" (sic) entre portugués e asturiano oriental. O filólogo
portugués Luís Filipe Lindley Cintra (1959) deduciu que se trataba dun galego
interferido por leonesismos. A idéntica conclusión chegou Clarinda de Azevedo
Maia (1977) ao comparar o portugués beirao de Sabugal coas falas do val do río
Ellas. Para Maia lagarteiro, valverdeiro e mañego son variantes do galego-portugués
antigo máis próximas do galego ca do portugués actuais.
Os traballos dos últimos anos confirman a "galeguidade" innegable destas falas.
Estas falas representan, grosso modo, unha maqueta de moitos fenómenos
dialectais, fonéticos, morfolóxicos e léxicos, esparexidos polo noso dominio
lingüístico actual.
No léxico do galego do val é onde máis se nota o seu carácter de fala galego-portuguesa
arcaica e arraiana, de illa diferente rodeada de portugués beirao e castelán
aleonesado e con interferencias importantes do segundo (llaris, jeno, bodón,
etc.). Aínda así, percíbese perfectamente a orixe galega antiga de boa parte dos
nomes comúns, dándose a curiosa coincidencia que nun espazo xeograficamente tan
reducido coexisten con plena vitalidade sinónimos de distribución dialectal por
toda Galiza. No val recóllense as parellas de sinónimos estadunchu-funqueiru,
cirdeira-cireixeira, subreira-carrasqueira, chíchari-ervilla, dinuciña-duniña,
rebolu-carballu, etc., que se distribúen por Galiza en grandes áreas.
Están ben presentes tamén arcaísmos do tipo o mú, a múa, ou estoxar
(aforrar), busu (burato), atró (trono), atroar, folló
(filloa). Para o galego medio, o máis sorprendente son os cambios de significado
dalgúns significantes comúns. Indiquemos que, por exemplo, xeira pasa de
"xornada de traballo" a "campo ou leira" (que se dá traballado nun día);
argola pasa de aro común a "pendente da orella"; babeco pasa de
"parvo, fato" a "chafalleiro, zoupón"; cacheira e cachola non son
sinónimos: cacheira é unha pucha para cubrir a cachola;
choqueira non é o poñedoiro senón a puberdade, lambón pasa de significar "larpeiro"
para especializarse en "mangante, ladrón"; etc.
Nos últimos trinta anos tense producido unha avalancha brutal de castelanismos
na fala dos máis novos, debido sobre todo á escolarización obrigatoria (en
castelán), ao incremento de relacións comerciais pola mellora das comunicacións,
á administración, á igrexa,... Os máis novos son descoñecedores parciais dos
traballos e oficios tradicionais, do léxico, da flora e da fauna, etc. A escola
en castelán varre as peculiaridades lingüísticas das falas autóctonas e
uniformízaas pouco a pouco en castelán.
|
Reivindicación |
No
val vénse empregando a fala en carteis de festas, anuncios de diversa caste, rótulos luminosos, etc., dende o máis negro franquismo. Co
advento da democracia, estes usos vanse estendendo -a golpe de iniciativas
persoais- a outros ámbitos, por exemplo, na rotulación dos letreiros das rúas,
nomes de establecementos comerciais, etc. Anos atrás existiu unha emisora de
radio, Radio Valverde, que emitía media hora diaria en valverdeiro, sobre cinco
de programación case exclusivamente musical. Emprégase tamén a fala en adhesivos
turísticos ou na rotulación de produtos gastronómicos propios (feito polo que mantiveron un duro contencioso coas autoridades autonómicas). Máis recentemente
debemos falar da aparición da revista A Nosa Fala, que pretendía ser o voceiro da Asociación Fala i Cultura. Anos máis
tarde viu a luz a revista trimestral lagarteira Anduriña, impulsada por
Fala i Cultura e polo colectivo Amigus d'As Ellas i du sei castelu.
Verbo da ortografía empregada para escribir nas tres modalidades, digamos que se
ensaiaron múltiplas solucións, case todas elas con base no galego ou no castelán
e algunha con base portuguesa.
A recuperación e dignificación da fala ten un fito senlleiro na constitución, o
3 de Agosto de 1991 en As Ellas da Asociación Fala i Cultura do Val do Ríu
Ellas, entidade que promove a recuperación e normalización absoluta da
lingua nos tres concellos do val. É significativo tamén que nos seus estatutos
fundacionais suprimisen o termo galego-portugués e o substituísen por galego
de Estremadura. Fala i Cultura asumiu como tarefa inmediata a recollida de
léxico patrimonial dos tres lugares, a elaboración dunha pequena gramática e
unha normativa bastante elástica, a recuperación toponímica, a introdución da fala nas escolas, a posta en funcionamento dunha emisora de radio, a fundación
de bibliotecas sobre temas galegos e do val e a celebración do "Día da Fala".
Todo isto vai indo adiante sen ningún apoio institucional, máis que o chamado "Manifesto
dos Alcaldes" (3 de Agosto de 1993), un manifesto asinado polos alcaldes dos
tres concellos nos que demandaban das autoridades medidas inmediatas para a
conservación da fala.
Saben falar nalgunha das variedades o 100% dos residentes nas Ellas e San
Martiño e o 97% dos residentes en Valverde. O 3% restante corresponde a mestres,
funcionarios, policía, etc., de orixe foránea. O 80% dos valegos aprendeu o
castelán no medio escolar, e o 20% restante aprendeuno na emigración ou no
servizo militar.
O 100% di entender perfectamente o galego (contan anécdotas de cando coinciden
con galegos na emigración ou no servizo militar e se fan pasar por galegos sen
problema ningún). Ao 90-95% gustaríalle ter medios audiovisuais e escritos na
fala "pa adeprendela a escribil e a falal ben". Un 84% querería que a fala se
estudase na escola e mesmo estaría disposto a asistir a cursos para aprender a
escribir na fala. Case todo o mundo usa a fala en función familiar e social,
sobre todo nas Ellas e San Martiño.
A Xunta de Estremadura recoñeceu "A Fala" coma Ben de Interese Cultural
o 27 de Marzal do ano 2001, logo
dunha longa loita polo recoñecemento. Podes velo picando no seguinte
enderezo:
http://www.galeon.com/lenguasdeextremadura/afaladexalima/fala-bic.htm
|
Asociacións e persoeiros |
Asociación Fala i Cultura. Asociación creada a principios dos anos
noventa. Aínda que ten a súa sede en San Martiño, ten realizado accións nos tres
lugares. Colabora na redacción da revista "Anduriña", que edita o Concello das
Ellas.
Domingo Frades Gaspar. Técnico da Consellaría de Agricultura da Xunta de
Estremadura e entendido das falas. Natural de San Martiño de Trebello. Nos anos
70 comezou a elaborar e a distribuír fotocopiados pequenos estudos sobre as falas do Ellas ("Algu sobre a nossa fala 1" e
"Algu sobre a nossa fala 2"), así coma libros de poemas
("Versus de un verán") ou estudos históricos sobre aspectos da súa vila natal.
En 1993 foi o promotor do "Manifesto dos tres alcaldes" en defensa das falas do
val. É presidente da Asociación "Fala i Cultura" do Val do Río Ellas e tenente-alcalde
en San Martiño de Trebello polo PSOE. Publicou o libro divulgativo
"Vamus a falal". Foi nomeado xunto con Carlos Xesús Varela Aenlle (Eo-Navia),
Héctor Silveiro (O Bierzo) e Felipe Lubián (As Portelas) académico
correspondente da Real Academia Galega polo Val de Xálima ou Val do Río Ellas.
Severino López Fernández. Mestre do Colexio Divina Pastora das Ellas.
Natural das Ellas. Foi concelleiro varias lexislaturas nas Ellas polo PSOE e
hoxe reside en Salamanca. "Rapsodia local" como lle gusta definirse, apañador da lingua enxebre da
tribo lagarteira, foi cofundador de "Fala i Cultura", asociación da que é
secretario. É autor dos libros en lagarteiro "Topónimus das Ellas i rimas en
lagarteiru e Arreídis" (recollida de refráns e ditos populares lagarteiros). É
asemade o dinamizador da revista lagarteira "Anduriña".
Isabel López Lajas (1884-1967). Natural de Valverde. Fundou na posguerra
unha especie de "misión pedagóxica" chamada "Escola dominical". No seo dela
escribiu e dirixiu a representación pública de varios sainetes
didáctico-moralizantes, recollidos no volume "Seis sainetes valverdeiros"
publicado por Edicións Positivas.
Marga Carrasco. Valverdeira. Mestra de ESO. Foi locutora en valverdeiro
da desaparecida emisora "Radio Valverde". Na actualidade vive e traballa en
Madrid.
David Carrasco. Pai da anterior. Ten un diario inédito escrito en
valverdeiro dunha riqueza léxica impresionante. No ano 2005 fixo unha
autoedición de tirada limitada do seu diario xunto con outras historias chamada
"Alcaldis de Valverdi i oitras historias".
Alfonso Berrío. Pastor e escultor autodidacta. Vive no Carballal, aldea
de Valverde. Ten unha pequena pero moi interesante obra escultórica en madeira,
que ten exposta en varios lugares da península. As súas obras levan sempre
títulos en valverdeiro. Traballa sobre raíces de oliveira, carballo e aciñeira.
Posúe ademais un glosario inédito de case mil termos en valverdeiro no que se
poden ler verbas e arcaísmos realmente interesantes os cales hoxe só
permanecen vivos na fala da xente máis anciá espallada pola devesa e a serra
valverdeiras.
Máximo Gaspar. Alcalde de San Martiño de Trebello polo PSOE. Ten
participado nos últimos anos en varios foros públicos (Santiago, no encontro "Latim
em pó", Salamanca-Vilafranca, nas "Xornadas sobre o galego exterior", etc.) expoñendo a situación das falas do Val do Ellas.
|
Outra visión |
Hai outras visións da orixe da "fala", aínda que hoxe non son válidas por estar máis que demostrada a orixe galega da mesma:
http://www.galeon.com/hablasdeextremadura/index.html
Afirma que "En las hablas de A fala sigo viendo un sustrato anterior a la lengua de repoblación, un asentamiento medieval y una evolución lingüística del dialecto que se une con isoglosas comunes, fonéticas y léxicas, a las hablas circunvecinas del altoextremeño y el subdialecto portugués centromeridional de la zona de Castelo Branco, sobre un fondo con posos del asturleonés occidental. El sistema vocálico de cinco vocales y la ausencia de nasalidad fonológica se puede explicar en comunidad lingüística con estas hablas, sin tener que recurrir a una colonización exclusivamente gallega".